payday loans

Μουσείο Σολωμού και Επιφανών Ζακυνθίων

Το σύνολο των έργων του Διονυσίου Σολωμού που περιέχονται στο Μουσείο

Ο κατάλογος περιέχει με αλφαβητική σειρά (δεν συνυπολογίζονται τα άρθρα και οι προθέσεις) τα έργα του ποιητή Δ. Σολωμού τα χειρόγραφα των οποίων βρίσκονται στο Μουσείο Σολωμού και Επιφανών Ζακυνθίων.

  • Η Γυναίκα της Ζάκυθος

  • Δεύτερο όνειρο

  • Ο Διάλογος

  • Τα δύο αδέλφια

  • Τα δύο μνήματα

  • Οι Ελεύθεροι πολιορκισμένοι, Σχεδίασμα Β´

  • Οι Ελεύθεροι πολιορκισμένοι, Σχεδίασμα Γ´

  • Η Ελλάδα

  • Επικήδειος λόγος (Σχεδίασμα)

  • Εις τον Θάνατον του Λορδ Μπάιρον

  • Εις το Θάνατο Αιμιλίας Ροδόσταμο

  • [Ιδού που λαμπυρά σουρποενδυμένο]

  • Το κοπάδι

  • Ο Κρητικός

  • Ο Λάμπρος

  • Εις Μάρκο Μπότσαρη

  • Μετάφραση Σ της Ιλιάδας

  • Νεανικά ποιήματα (στίχοι)

  • Νεκρική Ωδή Ι

  • Nεκρική Ωδή ΙΙ

  • Ο Πόρφυρας

  • Σάτιρα για τον Ροΐδη

  • Η σκιά του Ομήρου

  • Σύνθεμα του 1833-1834

  • Η Τρελή μάνα

  • Η Τρίχα

  • Ύμνος εις την Ελευθερίαν

  • Η Φαρμακωμένη

  • Η Φαρμακωμένη στον Άδη

  • Η Μετατόπιση του αγάλματος του Μέτλαντ

  • Ο Φουρκισμένος

  • Εις Φραγκίσκα Φραίζερ

  • Ο Φυλακισμένος

  • Ωδή εις τη σελήνη

  • Ωδή στο θάνατο του Μάνθου Τρικούπη

  • Elogio di Ugo Foscolo

  • In Morte di un giovine poeta

  • Orfeo

  • Saffo

Η Γυναίκα της Ζάκυθος

Οξύτατο πεζό σατιρικό έργο, που έχει στόχο να σατιρίσει την ανήθικη και αντεθνική στάση ενός ανώνυμου γυναικείου προσώπου, της Γυναίκας της Ζάκυθος. Είναι προφανές ότι το άγνωστο σήμερα σε εμάς γυναικείο πρόσωπο ήταν τότε, την εποχή που ο Σολωμός έγραφε τη σάτιρά του εναντίον της, γνωστό στην ζακυνθινή κοινωνία και πιθανότατα ανήκε στην τάξη των ευγενών/πλουσίων, αν αναγνωρίσουμε ως ρεαλιστικά τα βιογραφικά στοιχεία που δίνει το ίδιο το σατιρικό κείμενο. Πάντως, μια από τις πιο πιθανές υποθέσεις είναι αυτή που ταυτίζει την εκτρωματική Γυναίκα με τη σύζυγο του Δημητρίου Σολωμού Ελένη Αρβανιτάκη.

Την αφήγηση και τη σατιρική επίθεση εναντίον της Γυναίκας έχει αναλάβει ο ιερομόναχος Διονύσιος, ποιητικό προσωπείο του Σολωμού. Ο τίτλος, άλλωστε, που χρησιμοποίησε ο ίδιος για το έργο είναι: «Όραμα του Διονύσιου Ιερομόναχου, εγκάτοικου εις ξωκλήσι Ζακύνθου» («Visione di Dionisio Ιερομόναχο εγκάτοικου εις ξωκλήσι Ζακύνθου»). Το έργο είναι γραμμένο στη δημοτική γλώσσα με πολλά ζακυνθινά ιδιωματικά στοιχεία και με έντονο προφητικό ύφος, κατά το πρότυπο της Αποκάλυψης του Ιωάννη και της Υπερκάλυψης του Φόσκολο. Χωρίζεται σε αριθμημένα κεφάλαια και το κάθε κεφάλαιο σε αριθμημένες παραγράφους ο αριθμός των οποίων ποικίλλει. Η σύνταξη χαρακτηρίζεται από τη χρήση του μεταβατικού συνδέσμου και, όπως στην Αποκάλυψη και την Υπερκάλυψη.

Η σύλληψη της Γυναίκας της Ζάκυθος τοποθετείται πιθανότατα το 1826, σχεδόν παράλληλα με την πτώση του Μεσολογγιού, γεγονός που αποτελεί σαφές ιστορικό πλαίσιο της δράσης και της αφήγησης του πεζού σατιρικού έργου. Το 1829, με την μετοίκησή του στην Κέρκυρα, ο Σολωμός καθαρογράφει το κείμενο της πρώτης επεξεργασίας του έργου (στο τετράδιο Ζακύνθου αρ. 13) και στη συνέχεια το επεξεργάζεται ξανά, κυρίως προσπαθώντας να αναπτύξει καινούρια επιμέρους θέματα, έτσι ώστε να αντιπαραθέσει στον αρνητικό χαρακτήρα της Γυναίκας περιπτώσεις που παραδειγματίζουν τη θετική ανθρώπινη συμπεριφορά. Για τον λόγο αυτό αποφασίζει να αναπτύξει και να ενσωματώσει στο πεζό σατιρικό κείμενο το όραμα του Ιερομόναχου και την «Προφητεία πάνω στο πέσιμο του Μεσολογγιού», δηλαδή το λεγόμενο Α´ Σχεδίασμα των Ελεύθερων Πολιορκισμένων, καθώς και σκηνές που να αποτυπώνουν την πάνδημη αναστάτωση του νησιού της Ζακύνθου με αφορμή την κορύφωση της πολιορκίας στο Μεσολόγγι, έτσι ώστε να αντιπαρατεθούν στην ανθελληνική μορφή της Γυναίκας. Επίσης, αποφασίζει να μεταφέρει και να ενσωματώσει το υπό επεξεργασία ποίημα της Νεκρικής Ωδής ΙΙ, γραμμένο με αφορμή το θάνατο μιας αγνής «κορασιάς», προκειμένου να αντιπαρατεθεί στην κοινωνικά και ηθικά επιλήψιμη δράση της Γυναίκας. Τα σχέδια αυτά δεν έχουν προλάβει να ολοκληρωθούν, όταν, αιφνιδιαστικά, τον Νοέμβριο του 1833 το έργο υφίσταται νέα συνολική επεξεργασία.

Το τρίτο στάδιο επεξεργασίας της Γυναίκας της Ζάκυθος, που ξεκινά τον Νοέμβριο του 1833, συνδέεται με την γνωστή οικογενειακή δίκη του Διονυσίου και του Δημητρίου Σολωμού με τον ετεροθαλή αδερφός τους Ιωάννη Λεονταράκη. Με αφορμή, ακριβώς, το σκάνδαλο που μόλις έχει ξεσπάσει (Νοέμβριος 1833), ο Σολωμός αποφασίζει να εισαγάγει στον αφηγηματικό ιστό του πεζού σατιρικού έργου τη μορφή του Διαβόλου, ο οποίος θα παρουσιάζεται στην αρχή, στη μέση και στο τέλος και θα κατευθύνει πλέον όλη τη δράση του κακού. Στο τέλος, θα σατιρίζει και τα πρόσωπα της δίκης, και συγκεκριμένα τον δικηγόρο του Ιωάννη Λεονταράκη, Ναπολέοντα Ζαμπέλη. Ωστόσο, η ιδέα αυτή δεν προχωρά, ίσως γιατί προϋποθέτει πολλές και δραστικές αλλαγές στο έργο. Έτσι, ο Σολωμός το εγκαταλείπει ανολοκλήρωτο, προκειμένου να ασχοληθεί άμεσα με τη σάτιρα των προσώπων που με τον έναν ή τον άλλο τρόπο είχαν πάρει το μέρος του ετεροθαλούς αδερφού του Ιωάννη, σάτιρα που οδήγησε στη σύνθεση της Τρίχας και στη συνέχεια του οκταμερούς Συνθέματος 1833-1834.

Εκδόσεις: Η Γυναίκα της Ζάκυθος δεν συμπεριλήφθηκε στην πρώτη μεταθανάτια έκδοση του σολωμικού έργου από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998), πιθανότατα γιατί δεν το επέτρεψε ο αδερφός του ποιητή Δημήτριος. Το έργο έγινε για πρώτη φορά γνωστό το 1927, με την έκδοσή του από τον Κ. Καιροφύλα (Σολωμού Ανέκδοτα έργα, εκδ. Στοχαστής, Αθήνα). Μια νέα έκδοση του έργου, σημαντικά βελτιωμένη, επιχειρείται το 1944 από τον Λίνο Πολίτη (Η Γυναίκα της Ζάκυθος, Ίκαρος, Αθήνα), ο οποίος θα εκδώσει ξανά το κείμενο το 1955, με μικρές αλλαγές, στο πλαίσιο των Απάντων του ποιητή (Διονυσίου Σολωμού Άπαντα, τόμ. Β´: Πεζά και Ιταλικά, Έκδοση – Σημειώσεις Λίνος Πολίτης, Ίκαρος, Αθήνα, [1955] 1986). Θα ακολουθήσει η μνημειώδης διπλωματική έκδοση των σολωμικών χειρογράφων, στην οποία συμπεριλαμβάνονται και τα χειρόγραφα της Γυναίκας της Ζάκυθος (Διονυσίου Σολωμού Αυτόγραφα Έργα, τόμ. Α´: Φωτοτυπίες, τόμ. Β´: Τυπογραφική Μεταγραφή, Επιμέλεια Λίνος Πολίτης, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1964. βλ. τώρα την αναθεωρημένη επανέκδοση: Διονυσίου Σολωμού Αυτόγραφα Έργα, Ενότητα 5: Η Γυναίκα της Ζάκυθος, τόμ. Α´: Φωτοτυπίες, τόμ. Β´: Τυπογραφική Μεταγραφή, Επιμέλεια Λίνος Πολίτης, Δεύτερη έκδοση αναθεωρημένη Ελένη Τσαντσάνογλου, Aθήνα, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης – Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης – Εθνικό Κέντρο Βιβλίου, 1998). Στην έκδοση των Αυτογράφων, καθώς και στις καίριες παρατηρήσεις του Louis Coutelle (Formation poétique de Solomos (1815-1833), Ερμής, Αθήνα 1977) σχετικά με τα στάδια επεξεργασίας του έργου, θα στηριχθούν εφεξής όλες σχεδόν οι εκδόσεις, είτε αφορούν όλα τα στάδια του έργου, όπως η έκδοση που επιχειρήθηκε από τον Octave Merlier (Solomos, La Vision prophétique du moine Dionisios ou la Femme de Zante, Les Belles Lettres, Παρίσι), η οποία κυκλοφόρησε μεταθανάτια, το 1987, και με γαλλική μετάφραση, ή η έκδοση που επιμελήθηκε η Ελένη Τσαντσάνογλου το 1991 (Διονυσίου Σολωμού, Η Γυναίκα της Ζάκυθος. Όραμα του Διονύσιου Ιερομόναχου, εγκάτοικου εις ξωκλήσι Ζακύνθου, Ηράκλειο, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη), είτε προκρίνουν μια κυρίως μορφή του, όπως, για παράδειγμα, οι εκδόσεις που επιμελήθηκαν ο Γ. Π. Σαββίδης («Εισήγηση σε μια νέα ανάγνωση της ‘Γυναίκα της Ζάκυθος’», περ. Περίπλους, τχ. 9-10, Άνοιξη-Καλοκαίρι 1986, 11-28), και πάλι η Ελένη Τσαντσάνογλου (Διονύσιος Σολωμός, Η Γυναίκα της Ζάκυθος. Όραμα του Διονύσιου Ιερομόναχου, εγκάτοικου εις ξωκλήσι Ζακύνθου, Ωκεανίδα, Αθήνα 1993), ο Στ. Αλεξίου (Διονυσίου Σολωμού, Ποιήματα και Πεζά, Στιγμή, Αθήνα 1994) και η Ines di Salvo (Dionisio Solomos, Visione di Dionisio, L’epos, Παλέρμο 1995 - με ιταλική μετάφραση).

 

Δεύτερο όνειρο

Ένα από τα οκτώ ποιήματα του Συνθέματος 1833-1834 και, ειδικότερα, ένα από τα τέσσερα σατιρικά όνειρα. Αμέσως μετά την ξαφνική αφύπνιση του ποιητή στο τέλος του πρώτου ποιητικού σατιρικού ονείρου με τον τίτλο Η Τρίχα, ο ποιητής αποκοιμιέται ξανά και βλέπει ένα νέο όνειρο, το οποίο αντιστοιχεί σε ένα καινούριο σατιρικό ποίημα (στο οποίο ο ίδιος ο ποιητής δίνει τον προσωρινό τίτλο: Δεύτερο όνειρο). Η υπόθεση έχει ως εξής: Από το κεφάλι του ποιητή που κοιμάται προβάλει ένας νάνος ο οποίος στη συνέχεια βρίσκεται στο κρεβάτι κάποιου ευγενή της Ζακύνθου. Ο ευγενής φαίνεται ότι ζηλεύει τον ποιητή. Ο νάνος τον κοροϊδεύει και τον διαβεβαιώνει ότι το αφεντικό του (δηλαδή ο ποιητής) δεν θα του αφιερώσει ποτέ ένα μεγάλο ποίημα, όπως πιστεύει.

Βασικός στόχος του σατιρικού ονείρου είναι τώρα κάποιος R [=Γεώργιος Δε Ρώσσης] ή, σε μια δεύτερη σκέψη, κάποιος B [=Διονύσιος Βούλτσος]. Η πρόθεση του Σολωμού να σατιρίσει τον άλλοτε καρδιακό του φίλο Γεώργιο Δε Ρώσση, στον οποίο ήθελε να αφιερώσει το «μεγάλο ποίημα» Εις τον θάνατον του Λορδ Μπάιρον, συνδέεται άμεσα με τη στάση που κράτησε στην οικογενειακή δίκη. Όσο για τον Βούλτσο, είναι γνωστός για την συνεργασία του με τον Μέτλαντ και την καταγγελία σε αυτόν της αναφοράς-διαμαρτυρίας την οποία σχεδίαζαν να υποβάλουν διάφοροι ζακυνθινοί πολίτες στον Βασιλιά της Αγγλίας, διαμαρτυρόμενοι κατά του Μέτλαντ και του συντάγματός του. Ανάμεσα στους πολίτες ήταν και ο ίδιος ο Σολωμός. Γνωρίζοντας, βέβαια, από την αλληλογραφία του Σολωμού ότι οι σχέσεις του με τον Βούλτσο δεν έχουν διακοπεί, δεν είναι σαφής ο λόγος που θέλει να τον σατιρίσει. Ωστόσο, ο Βούλτσος είναι το επίκεντρο της σάτιρας και του επόμενου σατιρικού ονείρου, του Φουρκισμένου.

Εκδόσεις: Το Δεύτερο όνειρο δεν υπάρχει στην πρώτη μεταθανάτια έκδοση του σολωμικού έργου από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998) ούτε στις εκδόσεις Απάντων που ακολούθησαν. Το έργο έγινε για πρώτη φορά γνωστό το 1978, από την Ελένη Τσαντσάνογλου, η οποία και το δημοσίευσε στη μελέτη Μία λανθάνουσα ποιητική σύνθεση του Σολωμού. Το αυτόγραφο τετράδιο Ζακύνθου αρ. 11. Εκδοτική δοκιμή, Ερμής, Αθήνα 1982 [διδακτορική διατριβή: Θεσσαλονίκη 1978].

 

Ο Διάλογος

Το πεζό έργο του Διαλόγου μπορεί να θεωρηθεί συμπληρωματικό του Ύμνου εις την Ελευθερίαν. Στο Ύμνο ο Σολωμός εξυμνεί τα κατορθώματα της ελληνικής επανάστασης του 1821 συνθέτοντας ένα ενθουσιώδες λυρικό ποίημα σε δημώδη γλώσσα. Ο στόχος είναι διπλός: να καταδειχθεί ότι η επανάσταση γίνεται για την απόκτηση της Ελευθερίας και, συγχρόνως, ότι οι επαναστατημένοι έλληνες έχουν καλλιεργημένη γλώσσα και αξιόλογη λογοτεχνία. Στον Διάλογο, τρία πρόσωπα, ο Ποιητής, ένας Φίλος του και ο Σοφολογιότατος, συζητούν κάποιες βασικές απόψεις του γλωσσικού ζητήματος της εποχής, με φόντο τις πολεμικές επιχειρήσεις στο Μεσολόγγι.

Με επιχειρήματα που δείχνουν τη θεωρητική σκευή του Σολωμού, ο Ποιητής υπερασπίζεται τη γλώσσα του λαού, επιμένοντας για την καταλληλότητά της να εκφράζει υψηλά συναισθήματα και σύνθετες έννοιες. Ο Σοφολογιότατος, από την άλλη, τάσσεται υπέρ της διόρθωσης της «διαφθαρμένης» δημώδους γλώσσας ενώ εύχεται μέχρι και την επιστροφή της αρχαίας ελληνικής γλώσσας. Η συζήτηση διακόπτεται απότομα με την κορύφωση της αντιπαράθεσης του Ποιητή με τον Σοφολογιότατο και το έργο κλείνει με την πικρία και την ανησυχία του Ποιητή: «Μου πονεί η ψυχή μου. οι δικοί μας χύνουν το αίμα τους αποκάτου από το Σταυρό για να μας κάμουν ελεύθερους, και τούτος και όσοι του ομοιάζουν πολεμούν γι’ ανταμοιβή να τους σηκώσουν τη γλώσσα».

Ο Διάλογος, όπως αναγράφεται στο χειρόγραφο αντίγραφο που τον διασώζει, συντάχθηκε το 1824, αλλά η σχεδιαζόμενη δημοσίευσή του από τον Σολωμό δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ.

Εκδόσεις: Το κείμενο του Διαλόγου δημοσιεύεται ήδη στη μεταθανάτια έκδοση του σολωμικού έργου από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998) και συμπεριλαμβάνεται στις εκδόσεις Απάντων που ακολούθησαν.

 

Τα δύο αδέλφια

Το ποίημα ανήκει στη νεανική περίοδο του Σολωμού. Αργότερα, ο ποιητής σκέφτεται να το εντάξει στο ποίημα του <Λάμπρου: τα Δύο αδέλφια και η Τρελή μάνα θα είναι τραγούδια που θα λέει ο δυστυχισμένη ηρωίδα του ποιήματος, η Μαρία. Το ποίημα του Λάμπρου, όμως, έμεινε ανολοκλήρωτο.

Εκδόσεις: Το ποίημα δημοσιεύεται όσο ακόμα ζει ο Σολωμός, σε περιοδικά και ανθολογίες. Συμπεριλαμβάνεται στη μεταθανάτια έκδοση του σολωμικού έργου από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998) καθώς στις περισσότερες εκδόσεις που ακολούθησαν.

 

Τα δύο μνήματα

Οκτάστιχο που ανήκει στη νεανική, ζακυνθινή, περίοδο του ποιητή.

Εκδόσεις: Το ποίημα δημοσιεύεται στη μεταθανάτια έκδοση του σολωμικού έργου από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998) καθώς στις εκδόσεις Απάντων που ακολούθησαν.

 

Οι Ελεύθεροι πολιορκισμένοι, Σχεδίασμα Β´

Το Β´ Σχεδίασμα των Ελεύθερων Πολιορκισμένων απασχόλησε τον Σολωμό από το 1833 ως το 1844, σύμφωνα με τον Πολυλά ([1859] 1998). Το γεγονός που αποτελεί τη συνθετική αφορμή και για το Β´ Σχεδίασμα είναι η πολιορκία και η άλωση του Μεσολογγιού (Απρίλιος 1826), όπως και για το λεγόμενο Α´ Σχεδίασμα. Από το Α´ Σχεδίασμα μάλιστα ο Σολωμός μεταφέρει και επανεπεξεργάζεται (σε δεκαπεντασύλλαβο ομοιοκατάληκτο δίστιχο) ποιητικό υλικό, προκειμένου να το αξιοποιήσει στο Β´ Σχεδίασμα. Σε αντίθεση όμως με το Α´ Σχεδίασμα, ο στόχος δεν είναι η κατάδειξη της δύσκολης κατάστασης που επικρατεί στο Μεσολόγγι λίγο πριν την έξοδο. Άλλωστε, ο Σολωμός συνέλαβε και επεξεργάστηκε αυτό που σήμερα αποκαλείται Α´ Σχεδίασμα σε σχέση με το πεζό σατιρικό έργο της Γυναίκας της Ζάκυθος, προκειμένου να το ενσωματώσει σε αυτό και να το αντιπαραθέσει στην αντεθνική συμπεριφορά της Γυναίκας. Και το συνέλαβε ως «Προφητεία πάνω στο πέσιμο του Μεσολογγιού», την οποία θα βλέπει ο αφηγητής της Γυναίκας της Ζάκυθος ιερομόναχος Διονύσιος. Στο Β´ Σχεδίασμα ο στόχος είναι διαφορετικός και σημειώνεται σε διάφορες στιγμές και με διαφορετικούς τρόπους από τον ίδιο τον Σολωμού, στους πολυάριθμους ιταλόγλωσσους στοχασμούς που κατάγραψε σε σχέση με τις επεξεργασίες. Μια από τις πιο συνοπτικές διατυπώσεις είναι: «In Missolongio la Forza della volontà tentata invano da orribili patimenti» (Στο Μεσολόγγι, <το θέμα είναι> η δύναμη της θέλησης που δοκιμάζεται από φοβερές συμφορές]. Συμφορές που βάλουν το σώμα (πείνα, αρρώστιες, κακουχίες, τραύματα) και, κυρίως το πνεύμα/την ψυχή (π.χ. τον έρωτα, την αγάπη για ζωή), ανάμεσα στις οποίες ως μέγιστη αξιολογείται από την ποιητή «η ενθύμησις της περασμένης δόξας».

Ούτε το Β´ Σχεδίασμα των Ελεύθερων Πολιορκισμένων θα ολοκληρωθεί από τον Σολωμό, μετά τη σχεδόν δεκάχρονη ενασχόληση με αυτό. Οι επεξεργασίες του βρίσκονται γραμμένες σε διάφορα λυτά φύλλα και δίφυλλα καθώς και σε ολιγοσέλιδα τετράδια, τα περισσότερα από τα οποία φυλάσσονται σήμερα στην Ακαδημία Αθηνών.

Εκδόσεις: Το Β´ και το Γ´ Σχεδίασμα των Ελεύθερων Πολιορκισμένων παρουσιάζουν αυξημένες δυσκολίες στην ανάγνωση, οι οποίες οφείλονται και στον αποσπασματικό και ανολοκλήρωτο χαρακτήρα τους. Μετά την έκδοση τους από τον Πολυλά ([1859] 1998) οι πιο σημαντικές εκδοτικές συμβολές, που προωθούν την κατανόηση των δύο Σχεδιασμάτων/ έργων είναι: Γ. Δάλλας, στο Σκαπτή ύλη από τα σολωμικά μεταλλεία, Άγρα, Αθήνα 2002. Peter Mackridge, «Οι μεταμορφώσεις των Ελεύθερων πολιορκημένων από τα χειρόγραφα στις εκδόσεις», περ. Ελληνικά 51 (2001/1) 109-139. Γιώργος Βελουδής, Διονυσίου Σολωμού: «Οι Ελεύθεροι Πολιορκισμένοι», Ερμηνευτική έκδοση, Πατάκης 2006.

 

 

Οι Ελεύθεροι πολιορκισμένοι, Σχεδίασμα Γ´

«Και ενώ (το έτος 1844), ήταν ήδη αρκετά προχωρημένος εις τους Ελεύθερους Πολιορκημένους, αποφάσισε να μεταβάλει το ποίημα εις ανομοιοκατάληκτους στίχους, μέτρο, το οποίον είχε έως τότε διστάσει να παραδεχθεί, φοβούμενος μη καταντήσει μονότονο εις διεξοδικό ποίημα. […] Με το ανομοιοκατάληχτο μέτρο επιχείρησε ο Σολωμός και μίαν αναμόρφωση της προσωδίας του. Εις όλα τα αρχαιότερα ποιήματά του […] εμεταχειρίσθηκε συχνά τη συναίρεση των διφθόγγων της ομιλουμένης (ια, εεει, αει, κτλ.), και τη συνεκφώνηση των συναπαντουμένων φωνηέντων· […] όμως αυτός, αισθανόμενος την ανάγκη να τεντώσει εντελέστατα την ρυθμική χροδή, ώστε καθαρότερος να έβγει ο ήχος, υποτάχθηκε αυτοθέλητα εις αυστηρότατον κανόνα, να αποφύγει, δηλαδή, όσο το δυνατόν, τη συναίρεση, και μάλιστα τη συνεκφώνηση, δίχως να προσφύγει εις τη διαίρεση και εις χασμωδία Και βέβαια εις τέτοια εντέλειαν της στιχουργικής δεν θα δυνηθεί να τον ακολουθήσει ειμή όποιος λάβει από την φύση του δώρον αυτό της αρμονίας, (ουσιαστικό μέρος του ποιητικού ενθουσιασμού) και γυμνάσει την δύναμή του, εμψυχωμένος από τον άκρον ζήλον της τέχνης. Εις τα ολίγα ευρισκόμενα ανομοιοκατάληκτα αποσπάσματα των ποιημάτων, όπου ο Σολωμός εφάρμοσε το νέο προσωδικό σύστημά του, φαίνεται πως από την τεχνική πλοκή των συμφώνων και των φωνηέντων, πως από τες διαφορετικές φωνές και τόνους μέσα εις κάθε στίχο και από τους διαφορετικούς ρυθμούς του κάθε στίχου, μορφώνεται η αρμονία της κάθε σειράς, σύμφωνα με την φύση του ποιητικού νοήματος, εις όλους τους βαθμούς, από την σοβαρότερη έως την τρυφερότερη διάθεση της ψυχής» (Πολυλάς [1859] 1998, μδ´-μστ´). Αυτές είναι, όπως επισημαίνει ο Πολυλάς, οι βασικότερες “εξωτερικές” (στιχουργικές) διαφοροποιήσεις του Β´ από το Γ´ Σχεδίασμα των Ελεύθερων Πολιορκισμένων, οι οποίες, άλλωστε, θα χαρακτηρίζουν και τα υπόλοιπα ελληνόγλωσσα έργα που θα γράψει ως το τέλος της ζωής του. Αυτή βέβαια η στιχουργική διαφοροποίηση συμβάδισε με μια νέα παρουσίαση των επεισοδίων που είχε ήδη επεξεργαστεί στο πλαίσιο του Β´ Σχεδιάσματος, με τρόπο πιο αφαιρετικό και δίνοντας έμφαση όχι στην αφηγηματική σύνδεση των επεισοδίων αλλά στη λυρική αυτονομία τους.

Εκδόσεις: Το Γ´ Σχεδίασμα των Ελεύθερων Πολιορκισμένων, όπως άλλωστε και το Β´, παρουσιάζουν αυξημένες δυσκολίες στην ανάγνωση, οι οποίες οφείλονται και στον αποσπασματικό και ανολοκλήρωτο χαρακτήρα τους. Μετά την έκδοση τους από τον Πολυλά ([1859] 1998) οι πιο σημαντικές εκδοτικές συμβολές, που προωθούν την κατανόηση των δύο Σχεδιασμάτων/έργων είναι: Γ. Δάλλας, στο Σκαπτή ύλη από τα σολωμικά μεταλλεία, Άγρα, Αθήνα 2002. Peter Mackridge, «Οι μεταμορφώσεις των Ελεύθερων πολιορκημένων από τα χειρόγραφα στις εκδόσεις», περ. Ελληνικά 51 (2001/1) 109-139. Γιώργος Βελουδής, Διονυσίου Σολωμού: «Οι Ελεύθεροι Πολιορκισμένοι», Ερμηνευτική έκδοση, Πατάκης 2006.

 

Η Ελλάδα

Οκτάστιχο που ανήκει στη νεανική, ζακυνθινή περίοδο του ποιητή.

Εκδόσεις: Το ποίημα δημοσιεύεται στη μεταθανάτια έκδοση του σολωμικού έργου από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998) καθώς στις εκδόσεις Απάντων που ακολούθησαν.

 

Επικήδειος λόγος (Σχεδίασμα)

Σχεδίασμα από ιταλόγλωσσο επικήδειο λόγο, γραμμένο, πιθανόν, κατά τη νεανική περίοδο του Σολωμού. Η αφορμή παραμένει άγνωστη.

Εκδόσεις: Το ποίημα δεν συμπεριλαμβάνεται στη μεταθανάτια έκδοση του σολωμικού έργου από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998), Δημοσιεύεται για πρώτη φορά από τον Λίνο Πολίτη στο Διονυσίου Σολωμού Άπαντα, τόμ. Β´: Πεζά και Ιταλικά, Έκδοση – Σημειώσεις Λίνος Πολίτης, Ίκαρος, Αθήνα [1955] 1986, 179.

 

Εις τον Θάνατον του Λορδ Μπάιρον

Ο Σολωμός άρχισε ίσως να επεξεργάζεται την ωδή στον Λόρδο Μπάιρον αμέσως μετά το θάνατο του άγγλου φιλέλληνα ποιητή στο Μεσολόγγι, τον Απρίλιο του 1824. Το 1825, πάντως, και μετά από τις αλλεπάλληλες επεξεργασίες και τις αλλαγές που έχει ο Σολωμός επιφέρει στο καθαρογραμμένο από τον Γεώργιο Δε Ρώσση κείμενο του ποιήματος στο τετράδιο Ζακύνθου αρ. 10, διαμορφώνεται η πρώτη πλήρης μορφής του έργου, με τις 172 στροφές. Αυτή η πρώτη πλήρης μορφή θα καθαρογραφεί διαδοχικά στα τετράδιο Ζακύνθου αρ. 20 και Εθνικής Βιβλιοθήκης Φ 92, προκειμένου να προωθηθεί η έκδοση του ποιήματος στο εξωτερικό, η οποία όμως δεν θα ευοδωθεί. Αρκετό καιρό αργότερα, ο Σολωμός θα επιχειρήσει να επεξεργαστεί και πάλι το ποίημα φθάνοντας ωστόσο στην απόρριψη αυτής της πρώτης «οριστικής» μορφής («Πρέπει να ξαναπλαστεί όλο») και ουσιαστικά στην εγκατάλειψή του.

Το ποίημα είναι γραμμένο σε τετράστιχες τροχαϊκές στροφές, όπως ο Ύμνος εις την Ελευθερίαν, με τον οποίο παρουσιάζει και άλλες ομοιότητες: στη μορφή (π.χ. μεγάλη έκταση, εκτενείς Σημειώσεις), στη δομή (π.χ. συνεχής διαδοχή εικόνων) και στα θέματα (π.χ. γεγονότα της επανάστασης, η στάση των μεγάλων δυνάμεων, η διχόνοια των ελλήνων). Σε σχέση βέβαια με τον Ύμνο, το λυρικό -πως επέμενε να το χαρακτηρίζει ο ίδιος ο Σολωμός- ποίημα για τον Μπάιρον μοιάζει (και είναι) λιγότερο δραστικό. Από την άλλη, μπορεί να θεωρηθεί ‘ποίημα μετάβασης’, με την έννοια ότι στα περικείμενα του ποιήματος για τον Μπάιρον, μέσα από την επανάληψη του πετυχημένου παραδείγματος του Ύμνου και στη συνέχεια της κριτικής αντιμετώπισης και της απόρριψής του, αποτυπώνεται το προχώρημα της νεανικής ποιητικής του Σολωμού προς την ωρίμανση που θα δείξουν έργα όπως η ωδή Εις Μοναχήν (1829).

Εκδόσεις: Η μορφή του ποιήματος με τις 172 στροφές θα δημοσιευτεί το 1850, στην ανθολογία του Γ. Πανταζή (Συλλογή ερωτικών, ηρωικών και συμμίκτων ποιημάτων, Ζάκυνθος). Η έκδοση των Ευρισκομένων του Πολυλά (1859) καθώς και όλες οι εκδόσεις που στηρίχθηκαν σε αυτήν για τη δημοσίευση του ποιήματος παρουσιάζουν μια διαφορετική μορφή, με 166 στροφές, πιθανότατα αποτέλεσμα της επιλεκτικής εφαρμογής από τον Πολυλά των διορθώσεων και των υποδείξεων του Σολωμού στο κείμενο του ποιήματος που περιέχεται στο τετράδιο Εθνικής Βιβλιοθήκης Φ 92. Σήμερα υπάρχει νεότερη (αναλυτική και και χρηστική) έκδοση, διαθέσιμη με τη μορφή δακτυλόγραφης διδακτορικής διατριβής (Κατερίνα Τικτοπούλου, Δύο επιμνημόσυνα ποιήματα του Σολωμού. Εις το θάνατο του Λορδ Μπάιρον και Νεκρική Ωδή ΙΙ. Αναλυτική και χρηστική έκδοση, Θεσσαλονίκη 2003).

 

Εις το Θάνατο Αιμιλίας Ροδόσταμο

Η Αιμιλία Ροδόσταμο πέθανε στην Κέρκυρα στις 19/31 Δεκεμβρίου 1847, σε ηλικία 21 ετών. Πατέρας της ήταν ο Στέφανος Ροδόσταμος, που εκλέχθηκε βουλευτής το 1829 και πέθανε το 1831. Το ποίημα για τον θάνατό της πρέπει να σχεδιάζεται τους πρώτους μήνες του 1848, δεν θα πάρει όμως ποτέ ολοκληρωμένη μορφή. Πληρέστερο είναι το ιταλόγλωσσο πεζό σχεδίασμα για το ίδιο θέμα, το οποίο επιτρέπει να παρακολουθήσουμε με άνεση τη δομή και το θεματικό υλικό του ποιήματος.

Εκδόσεις: Το ποίημα δημοσιεύεται στη μεταθανάτια έκδοση του σολωμικού έργου από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998) καθώς στις περισσότερες εκδόσεις που ακολούθησαν.

 

[Ιδού που λαμπυρά σουρποενδυμένο]

Ένα από τα προρομαντικά ποιήματα του Σολωμού, γραμμένο πιθανότατα τη ζακυνθινή περίοδο.

Εκδόσεις: Το ποίημα δεν υπάρχει στη μεταθανάτια έκδοση του σολωμικού έργου από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998). Δημοσιεύεται για πρώτη φορά από τον Ν. Τωμαδάκη στο περ. Κρητικές Σελίδες 1 (1936) 179 και συμπεριλαμβάνεται στην έκδοση των Απάντων από τον Λίνο Πολίτη (Διονυσίου Σολωμού Άπαντα, τόμ. Β´: Πεζά και Ιταλικά, Έκδοση – Σημειώσεις Λίνος Πολίτης, Ίκαρος, Αθήνα [1955] 1986).

 

Το κοπάδι

Οκτάστιχο που ανήκει στη νεανική, ζακυνθινή περίοδο του ποιητή.

Εκδόσεις: Το ποίημα δημοσιεύεται στη μεταθανάτια έκδοση του σολωμικού έργου από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998) καθώς στις εκδόσεις Απάντων που ακολούθησαν.

 

Ο Κρητικός

Το λυρικό ποίημα του Κρητικού είναι το πιο επεξεργασμένο από τα επτά ποιήματα του οκταμερούς Συνθέματος 1833-1834, τα οποία ο Σολωμός επεξεργάζεται στο τετράδιο Ζακύνθου αρ. 11. Ξεκινώντας την αφήγηση in medias res, ο ανώνυμος πρωταγωνιστής (Κρητικός), τώρα ζητιάνος και με διαταραγμένα τα λογικά του, περιγράφει τις πιο κρίσιμες περιπέτειες της ζωής του προσπαθώντας να κατανοήσει τα γεγονότα και τη σημασία μια κορυφαίας στιγμής μεταφυσικής αποκάλυψης την οποία έζησε ως ναυαγός μέσα στη θάλασσα, παλεύοντας να φθάσει στην ακτή μαζί με την αρραβωνιαστικιά του, που είχε χάσει τις αισθήσεις της. Από το ναυάγιο άλλωστε ξεκινά την αφήγηση (ενότητα 18) για να συνεχίσει με αναδρομές στο παρελθόν του ως νεαρού αγωνιστή στην Κρήτη, με πρόδρομες αφηγήσεις και προβολές στο μεταφυσικό χρόνο της Δευτέρας Παρουσίας, και με αναλυτική ιστόρηση της κορυφαίας και δυσνόητης εμπειρίας (εμφάνιση της Φεγγαροντυμένης, υπερκόσμιος ήχος), κάνοντας αλλεπάλληλες υπαινικτικές αναφορές στον τελικό θάνατο της αρραβωνιαστικιάς, τον οποίο όμως αποκαλύπτει μόνο στο τέλος.

Εκδόσεις: Εκτός από την έκδοση του ποιήματος από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998), στην οποία στηρίζεται η έκδοση των Απάντων (Διονυσίου Σολωμού Άπαντα, τόμ. Α´: Ποιήματα, Επιμέλεια – Σημειώσεις Λίνος Πολίτης, Αθήνα, Ίκαρος, [1948] 2002) καθώς και οι περισσότερες επόμενες εκδόσεις, βλ. Louis Coutelle, Formation poétique de Solomos (1815-1833), Αθήνα, Ερμής 1977. Λιλή Παπαδοπούλου-Ιωαννίδου, Ο “Κρητικός” του Δ. Σολωμού στο αυτόγραφο τετράδιο Ζακύνθου αρ. 11: μια νέα έκδοση του ποιήματος, [χ.ο.], 1978. Ελένη Τσαντσάνογλου, Μία λανθάνουσα ποιητική σύνθεση του Σολωμού. Το αυτόγραφο τετράδιο Ζακύνθου αρ. 11. Εκδοτική δοκιμή, Ερμής, Αθήνα 1982 [διδακτορική διατριβή: Θεσσαλονίκη 1978].

 

Ο Λάμπρος

H σύνθεση του Λάμπρου ξεκινά το 1824 (στο τετράδιο Ζακύνθου αρ. 12, φφ 3β-25α), και διακόπτεται το 1826 για να συνεχιστεί αργότερα, χωρίς όμως ποτέ να ολοκληρωθεί. Το ποίημα είναι ρομαντικό, βυρωνικής έμπνευσης, με πρωταγωνιστή έναν αντιφατικό, τραγικό, ήρωα, τον Λάμπρο, ο οποίος συνδυάζει όψεις του Καλού και του Κακού: ευγενική φύση και ανδρείος πολεμιστής αλλά, συγχρόνως, άνθρωπος με επιλήψιμη ερωτική συμπεριφορά και εφιαλτικός ως πατέρας. Η υπόθεση του ανολοκλήρωτου και αποσπασματικά δουλεμένου από τον Σολωμό ποιήματος έχει ως εξής –σύμφωνα με τη χρήσιμη ανασυγκρότησή της από τον πρώτο εκδότη του σολωμικού έργου, τον Πολυλά:

«Ο Λάμπρος απάτησε τη Μαρία, δεκαπέντε χρονών κόρη, τάζοντάς της να τη στεφανωθεί, κι έλαβε μ’ αυτή τέσσερα τέκνα, μία θυγατέρα και τρία αρσενικά, και τα έριξε εις ορφανοτροφείο. Δεκαπέντε χρόνοι είχαν περάσει, κι εζούσε η Μαρία εις το σπίτι του Λάμπρου αστεφάνωτη, και την εμάραινε η ατιμία της και, ακοίμητη μέριμνα, η άγνωστη τύχη των παιδιών της. Εις αυτό εφαίνετο αδιάφορος ο Λάμπρος και αναίσθητος εις τον πόνο της δυστυχισμένης μητρός· και εις εκείνες τες ημέρες, τούτος ο κακοήθης αλλά μεγαλόψυχος άνδρας, ενωμένος με τους Έλληνες επολεμούσε τον Αλή Πασά, παρακινούμενος και από τα δίκαια των Ελλήνων και από την επιθυμία να εκδικήσει τον θάνατο ενός ιερομονάχου, αδελφού της Μαρίας, τον οποίον είχε κάψει ζωντανόν ο τύραννος της Ηπείρου. [...] Εις το στρατόπεδο, όπου ήταν ο Λάμπρος, κι ενώ αυτός με τη φυσική δύναμη του λόγου του ενθουσίαζε τους συντρόφους του, παρουσιάζεται ένας νέος, Τούρκος, και τους ειδοποιεί ότι οι Τούρκοι ετοιμάζονται, εις έναν διορισμένον καιρό και τόπο να τους στήσουν καρτέρι για να τους καταστρέψουν. Μετά ταύτα ο νέος δείχνει ότι κάτι άλλο έχει να φανερώσει μυστικά του Λάμπρου, του οποίου μιλεί άφοβα, επειδή εκείνος τον εφύλαξε από την οργή των άλλων πολεμιστάδων όταν επαρουσιάσθηκε εις το στρατόπεδο· του ξεσκεπάζεται ότι είναι κόρη και ότι εμίσησε τους ομογενείς της αφού τους είδε να θυσιάσουν μία Χριστιανή φιλενάδα της, αγάπησε τους Χριστιανούς μόλις είδε πόσον ήσυχα εκείνη η νέα επήγαινε εις τον θάνατο, και ενθυμούμενη πόσα αυτή της έλεγε για τη δύναμη του Σταυρού, παρακαλεί τον Λάμπρο, για το καλό που τους έκαμε εκείνη την ημέρα, να τη βαφτίσει. Η ωραιότης της κόρης και η ευαισθησία της εμπνέουν του Λάμπρου σφοδρότατον έρωτα· και γλήγορα κατορθώνει να πλανέσει το αδύνατο και αισθαντικό κοράσι, καθώς είχε απατήσει πολλές άλλες η μαγευτική χάρη του τρόπου και της ομιλίας του. Ποτέ όμως, μέσα εις καμίαν άλλη αγκαλιά, δεν είχε αισθανθεί ο Λάμπρος τόσο βαθιά να ταραχθεί η συνείδησή του· και μίαν ημέρα, ενώ εκοίταζε τα χαριτωμένα κινήματα της κόρης οπού εμιλούσε, ξανοίγει εις τη δεξιά της παλάμη αιματώδη σταυρό, και εις το λαιμό της πλεξίδα, τα ίδια γνωρίσματα τα οποία είχε κάμει της θυγατρός της η Μαρία, όταν αυτός έμελλε να την αρπάξει για πάντα από την μητρικήν αγκάλη. Σέρνει ο Λάμπρος φωνή φρίκης, και η δυστυχισμένη νέα από το στόμα του πατρός της μαθαίνει την ανέκφραστη συμφορά της [...]». Η συνέχεια θα είναι τραγική: η κόρη θα πνιγεί στη λίμνη, η Μαρία θα διαισθανθεί τη συμφορά και, όταν η διαίσθηση θα επιβεβαιωθεί, θα τρελαθεί και θα πνιγεί και η ίδια, ενώ ο Λάμπρος, συντριμμένος από τις τύψεις, θα αυτοκτονήσει: «Ο Λάμπρος απελπισμένος γκρεμίζεται από ένα βράχο και πέφτει εκεί όπου είχε καταποντιστεί η θυγατέρα του. Τέλος, αυτού φθάνει και η Μαρία, τρελή, και θαρρώντας ότι τα βάθη της λίμνης, όπου μέσα έβλεπε απαράλλακτα τον ουρανό, τα δέντρα και την πρασινάδα, ήταν άλλος κόσμος, και ελπίζοντας να ζήσει εις εκείνον ησυχότερα, ρίχνεται με χαρά εκεί μέσα και πνίγεται» (Πολυλάς, Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998, 91-94).

Μολονότι η επεξεργασία του Λάμπρου στο τετράδιο Ζακύνθου αρ. 12 μοιάζει να διακόπτεται το 1826, το ποίημα θα συνεχίσει να απασχολεί τον Σολωμό τουλάχιστον ως το 1834, με ενδιάμεσα διαλείμματα, και κάποια τμήματα του θα ολοκληρωθούν και θα δημοσιευτούν όσο ακόμα ο Σολωμός είναι εν ζωή και συχνά με τη δική του βούληση. Έτσι, ορισμένα τμήματα του Λάμπρου θα περιληφθούν στη Γραμματική του φίλου και συνεργάτη του Σολωμού Γκαετάνο Γκρασέτι, η οποία όμως θα κυκλοφορήσει τελικώς με μεγάλη καθυστέρηση (Gaetano Grassetti, Grammatica della lingua greca moderna seguita da un dialogo sopra la lingua e da un discorso sulla metrica, Μάλτα 1842), ενώ άλλα θα φθάσουν σε περιοδικά και εφημερίδες της εποχής. Ίσως το πιο γνωστό απόσπασμα είναι αυτό που δημοσιεύτηκε τον Ιανουάριο του 1834 στο πρώτο τεύχος του κερκυραϊκού περιοδικού Ιόνιος Ανθολογία, ανώνυμα και χωρίς τίτλο αλλά με παραχώρηση του Σολωμού, και που σήμερα έχει τον τίτλο «Η δέηση της Μαρίας και το όραμα του Λάμπρου το εσπέρας της Λαμπρής» (απόσπασμα 25). Μετά τη δημοσίευση, ο Σολωμός σχεδιάζει να το εντάξει στο υπό συγκρότηση οκταμερές ποιητικό< Σύνθεμα του 1833-1834, προφανώς ως παράδειγμα αρνητικής ανθρώπινης συμπεριφοράς, αναφορικά με το αξονικό θέμα Έρωτας-Θάνατος του Συνθέματος: ο φιλήδονος χαρακτήρας του Λάμπρου και το δέσιμό του με τον υλικό κόσμο οδηγούν τόσο τον ίδιο όσο και τους ανθρώπους που συνδέονται ερωτικά μαζί του (την Μαρία, την κόρη τους) στην καταστροφή. Μετά την εγκατάλειψη του Συνθέματος 1833-1834, είναι πιθανό ότι ο Σολωμός σκέφτηκε να αξιοποιήσει θεματικό υλικό του ανολοκλήρωτου Λάμπρου και στο πλαίσιο της επεξεργασίας του Β´ Σχεδιάσματος των Ελεύθερων πολιορκισμένων.

Εκδόσεις: Σχετικά με το ποίημα του Λάμπρου υπάρχει διαθέσιμη, εκτός από την έκδοση που επιμελήθηκε ο Πολυλάς στα Ευρισκόμενα (βλ. Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998) και εκτός από τις «θυγατρικές» της επανεκδόσεις, η «φιλολογική έκδοση» του πρώτου σχεδίου του ποιήματος, με βάση το χειρόγραφο τετράδιο του Σολωμού (βλ. Λίνος Πολίτης, «Το πρώτο σχέδιο του “Λάμπρου”. Πρόδρομη φιλολογική έκδοση από το αυτόγραφο τετράδιο Ζακύνθου αρ. 12»· τώρα στο Λίνος Πολίτης, Γύρω στον Σολωμό, Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, [1985] 1995, 442-489).

 

Εις Μάρκο Μπότσαρη

Το ποίημα πρέπει να σχεδιάζεται αμέσως μετά τον θάνατο του Μάρκου Μπότσαρη, τον Αύγουστο του 1823. Η επεξεργασία του δεν ολοκληρώνεται.

Εκδόσεις: Το ποίημα δημοσιεύεται στη μεταθανάτια έκδοση του σολωμικού έργου από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998) και συμπεριλαμβάνεται στις εκδόσεις Απάντων που ακολούθησαν.

 

Μετάφραση Σ της Ιλιάδας

Η μετάφραση πρέπει να τοποθετηθεί στη ζακυνθινή περίοδο, κοντά στις επεξεργασίες του ποιήματος Εις Μάρκο Μπότσαρη. Όπως έχει διαπιστωθεί, ο Σολωμός δεν μεταφράζει απευθείας από το Ομηρικό κείμενο, αλλά από τις γνωστές στην εποχή του ιταλικές μεταφράσεις της Ιλιάδας από τον Monti και τον Cesarotti.

Εκδόσεις: Η μετάφραση δημοσιεύεται στη μεταθανάτια έκδοση του σολωμικού έργου από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998) και συμπεριλαμβάνεται στις περισσότερες εκδόσεις που ακολουθούν.

 

Νεανικά ποιήματα (στίχοι)

Πρόκειται για μια ιταλόγλωσση ακροστιχίδα, για σκόρπιους ελληνικούς στίχους και στροφές (Ζακύνθου αρ. 12, φ 3α) και για απόπειρες μεταφοράς σε ελληνικούς στίχους του ιταλόγλωσσου ποιήματος In morte di un giovine poeta (Ζακύνθου αρ. 12, φ 46α).

Εκδόσεις: Οι ελληνόγλωσσοι στίχοι του φ 3α του τετραδίου Ζακύνθου αρ. 12 πρωτοδημοσιεύονται από τον Κ. Καιροφύλα (Διονυσίου Σολωμού Ανέκδοτα Έργα, Αθήνα, Εκδόσεις Στοχαστή, 1927, 158) και συμπεριλαμβάνονται στην έκδοση των Απάντων από τον Λίνο Πολίτη (Διονυσίου Σολωμού Άπαντα, τόμ. Α´: Ποιήματα, Επιμέλεια – Σημειώσεις Λίνος Πολίτης, Αθήνα, Ίκαρος, [1948] 2002).

Οι ελληνόγλωσσοι στίχοι του φ 46α του τετραδίου Ζακύνθου αρ. 12 δεν δημοσιεύονται στη μεταθανάτια έκδοση του σολωμικού έργου από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998). Τους πρωτοδημοσιεύει ο Σπ. Δε Βιάζης (Άπαντα Διονυσίου Σολωμού ήτοι τα μέχρι σήμερον εκδοθέντα μετά προσθήκης πλείστων ανεκδότων, προλεγομένων και σημειώσων, εκδιδόμενα υπό Σεργίου Χ. Ραφτάνη, Ζάκυνθος, Τυπογραφείο Σεργίου Χ. Ραφτάνη, 1880, 377) και συμπεριλαμβάνονται στην έκδοση των Απάντων από τον Λίνο Πολίτη (Διονυσίου Σολωμού Άπαντα, τόμ. Β´: Πεζά και Ιταλικά, Έκδοση – Σημειώσεις Λίνος Πολίτης, Ίκαρος, Αθήνα [1955] 1986).

 

Νεκρική Ωδή Ι

Γραμμένο πιθανότατα το 1827, για τον θάνατο του Σπυρίδωνα Σολωμού, γιου του αδελφού του ποιητή Ροβέρτου.

Εκδόσεις: Το ποίημα δημοσιεύεται ήδη στη μεταθανάτια έκδοση του σολωμικού έργου από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998) και, στη συνέχεια, στις εκδόσεις Απάντων που ακολούθησαν.

 

Nεκρική Ωδή ΙΙ

Γραμμένη πιθανότατα στο χρονικό διάστημα 1829-1833 για ένα νεαρό γυναικείο πρόσωπο, του οποίου γνωρίζουμε μόνον τα αρχικά: Ε.Τ. Πριν ολοκληρώσει το ποίημα ο Σολωμός αποφασίζει να το εντάξει στη Γυναίκα της Ζάκυθος, προκειμένου να επιτευχθεί μια αντιπαράθεση ανάμεσα στη σατανική φιγούρα της Γυναίκας και την αγγελική μορφή που επαινεί η ωδή.

Εκδόσεις: Το ποίημα δημοσιεύεται ήδη στη μεταθανάτια έκδοση του σολωμικού έργου από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998) και, αργότερα, στις εκδόσεις Απάντων που ακολούθησαν. Για την ένταξη της Νεκρικής Ωδής ΙΙ στη Γυναίκα της Ζάκυθος βλ. Διονυσίου Σολωμού, Η Γυναίκα της Ζάκυθος. Όραμα του Διονύσιου Ιερομόναχου, εγκάτοικου εις ξωκλήσι Ζακύνθου, Ηράκλειο, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, 1991. Νέα (αναλυτική και χρηστική) έκδοση της Νεκρικής Ωδής ΙΙ υπάρχει διαθέσιμη με τη μορφή δακτυλόγραφης διδακτορικής διατριβής: Κατερίνα Τικτοπούλου, Δύο επιμνημόσυνα ποιήματα του Σολωμού. Εις το θάνατο του Λορδ Μπάιρον και Νεκρική Ωδή ΙΙ. Αναλυτική και χρηστική έκδοση, Θεσσαλονίκη 2003.

 

Ο Πόρφυρας

Η σύνθεση του Πόρφυρα συνδέεται, όπως άλλωστε τα περισσότερα ποιήματα του Σολωμού, με ένα πραγματικό γεγονός, τη θανατηφόρα επίθεση από καρχαρία (πόρφυρα, στο κερκυραϊκό γλωσσικό ιδίωμα) που δέχθηκε ένας άγγλος στρατιώτης, ο δεκαεννιάχρονος Ουίλιαμ Μιλς (William Mills), 19 Ιουλίου του 1847, στην Κέρκυρα. Η επεξεργασία του ποιήματος, που κράτησε σχεδόν δύο χρόνια, έως το 1849, δεν κατέληξε σε ένα οριστικό κείμενο. Ωστόσο, το ποίημα, χωρισμένο σε άνισα επεξεργασμένες ενότητες, δεν παρουσιάζει ανυπέρβλητες δυσκολίες στην ανάγνωση, ενώ αρκετές δυσκολίες παρουσιάζει η ερμηνεία του. Μέσω της πάλης του άγγλου στρατιώτη με την «άλογη τερατώδη δύναμη» («irrazionale forza mostruosa») του καρχαρία το ποίημα σχολιάζει τη σχέση του ανθρώπου και της φύσης, περιγράφει τον αγώνα του Καλού και του Κακού και προβάλει την ηθική και πνευματική νίκη του Καλού, καθώς ο νέος «τη στιγμή που ένιωσε σαν αστραπή να του κομματιάζεται το μπράτσο, άστραψε φως και γνώρισε τον εαυτό του» («Nel momento in cui senti come lampo spezzarglisi il braccio, s’accese lume e conobbe se stesso»).

Εκδόσεις: Το εκδοτικό πρόβλημα που θέτουν οι ανολοκλήρωτες επεξεργασίες του ποιήματος έχει αντιμετωπιστεί αρχικά από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998), τον Λίνο Πολίτη («Για την έκδοση του Σολωμού. Α´: Έκδοση κριτική και έκδοση πανομοιότυπη, Β´: Ο “Πόρφυρας”. Εκδοτική δοκιμή», Γύρω στον Σολωμό, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1995) και στη συνέχεια, μετά την έκδοση των Αυτόγραφων Έργων του Σολωμού (1964), από τους: Γ. Κεχαγιόγλου («Προτάσεις για τον “Πόρφυρα”», Αφιέρωμα στον καθ. Λ. Πολίτη, Θεσσαλονίκη 1979). Σ. Α. Καββαδία, «Εκδοτική δοκιμή στον Πόρφυρα του Δ. Σολωμού», περ. Πόρφυρας 47 (Οκτώβριος – Δεκέμβριος 1988) 7-24. Στ. Αλεξίου (Διονυσίου Σολωμού, Ποιήματα και Πεζά, Στιγμή, Αθήνα 1994).

 

Σάτιρα για τον Ροΐδη

Εκτός από τις ελληνόγλωσσες/πολύγλωσσες σάτιρες για τον Διονύσιο Ροΐδη (Η Πρωτοχρονιά, Το Ιατροσυμβούλιο και η Βίζιτα), ο Σολωμός συνέθεσε και αρκετές στα ιταλικά: La Nascita (Η Γέννηση), L’Apoteosi (Η Αποθέωση), Imitazione dello stile del Dionisio Roidi, Ι-ΙΙ (Μίμηση του ύφους του Διονυσίου Ροΐδη, Ι-ΙΙ), Sonetto burlesco (Σονέτο αστείο), All’onorandissimo Dr. Dionisio C.te Roidi, I-II (Προς τον εντιμότατο Δρ. Διονύσιο Κόντε Ροΐδη, Ι-ΙΙ), κ.ά. Σώζονται σε δύο τουλάχιστον αντίγραφα, το ένα από τα οποία είναι το φύλλο Ζακύνθου αρ. 24, 5.

 

 

Η σκιά του Ομήρου

Το ποίημα μοιάζει ωριμότερο από τη χρονολόγηση που προτείνει ο Πολυλάς (πριν το 1822). Πρόκειται για ένα σημαντικό προρομαντικό ποίημα, στο οποίο ο ποιητής αυτοσκηνοθετείται σε μια ονειρική χειροθεσία: μέσα στη νυκτερινή ηρεμία, δίπλα στη θάλασσα ο ποιητής χρίζεται διάδοχος ενός τυφλού ποιητή, που μπορεί να είναι ο Όμηρος, όπως προτείνει ο τίτλος που έδωσε ο Πολυλάς στο ποίημα, αλλά, εξίσου καλά θα μπορούσε να είναι ο Μίλτον ή ο Όσσιαν ή ο λαϊκός ποιητής Στ. Κοκονδρής.

Εκδόσεις: Το ποίημα δημοσιεύεται ήδη στη μεταθανάτια έκδοση του σολωμικού έργου από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998) και, στη συνέχεια, στις εκδόσεις Απάντων που ακολούθησαν. Βλ επίσης την εκδοτική πρόταση του Γ. Κεχαγιόγλου, «Η λεγόμενη “Σκιά του Ομήρου” και οι σολωμικές “επιφάνειες ποιητών” / “επιφάνειες σε ποιητές”: μερικές αναγνωστικές αντιδράσεις», Πρακτικά Ι´ Συμποσίου Ποίησης: Διονύσιος Σολωμός, Πάτρα, Αχαϊκές εκδόσεις.

 

Σύνθεμα του 1833-1834

Πρόκειται για το φιλόδοξο οκταμερές σύνθεμα που σχεδίασε ο Σολωμός στο τετράδιο Ζακύνθου αρ. 11 και το οποίο θα περιελάμβανε τέσσερα σατιρικά και τέσσερα λυρικά ποιήματα. Τα σατιρικά είναι Η Τρίχα, <Δεύτερο Όνειρο, Ο Φουρκισμένος, και <Η Μετατόπιση του αγάλματος του Μέτλαντ, ενώ τα λυρικά, Ο Κρητικός, Η Φαρμακωμένη στον Άδη, Ο Φυλακισμένος, καθώς και το δημοσιευμένο στα 1834 τμήμα του Λάμπρου (Το όραμα του Λάμπρου), το οποίο ο Σολωμός το είχε επεξεργαστεί σε άλλο χειρόγραφο. Όλα τα ποιήματα του Συνθέματος του 1833-1834 γράφονται σε δεκαπεντασύλλαβο ομοιοκατάληκτα δίστιχα οργανωμένα σε άνισες μεταξύ τους στροφικές ενότητες, με εξαίρεση τον Λάμπρο, που ήταν ήδη γραμμένος σε οκτάβες και ενδεκασύλλαβο στίχο. Το Σύνθεμα τελικώς δεν ολοκληρώθηκε και τα επτά ποιητικά έργα εγκαταλείφθηκαν σε διαφορετικό στάδιο επεξεργασίας το καθένα, με περισσότερο επεξεργασμένο τον Κρητικό και λιγότερο την Μετατόπιση του αγάλματος του Μέτλαντ.

Το Σύνθεμα του 1833-1834 συνδέεται με το τρίτο στάδιο επεξεργασίας της Γυναίκας της Ζάκυθος. Συγκεκριμένα, όταν ο Σολωμός αποφάσισε ότι θα ήταν καλύτερα να σατιρίσει τα αντίπαλα και αντίδικα πρόσωπα της οικογενειακής δίκης ανεξάρτητα από το πεζό σατιρικό κείμενο της Γυναίκας, απέσπασε από το στόμα του νάνου-Διαβόλου τους λίγους σατιρικούς στίχους που είχε γράψει, τους αυτονόμησε και τους επεξεργάστηκε μέσα σε ένα ονειρικό πλαίσιο συνθέτοντας το ποίημα της Τρίχας. Η επιτυχημένη ανάπτυξη του ποιήματος και το λειτουργικό τέχνασμα του ονείρου οδήγησαν στη δημιουργία άλλων τριών ονείρων. Στη συνέχεια, και με τη βούληση να άρει τα κείμενα αυτά από το επίπεδο της πικρόχολης προσωπικής σάτιρας, ο Σολωμός αποφασίζει και σχεδιάζει ένα σπονδυλωτό, οκταμερές ποιητικό σύνθεμα, μισό σατιρικό και μισό λυρικό: «È meglio fare un Componimento piuttosto lungo, che sia metà serio e sublime, e l’altra velenoso-bernesca. Nella prima parte può essere il Principio del bene, che combatte col Principio del male nella seconda. Cοsi il componimento potrà essere d’una comune utilità, nascondendo sotto il velo della poesia una attiva Part, Profonda, nella – quale per incidente si sparla del giovine. – (Si pensi profondamente alla Essenza e alla Forma di questo componimento)» [=Είναι καλύτερο να κάνεις ένα Σύνθεμα μάλλον μακρύ, που να είναι το μισό σοβαρό και υψηλό και το άλλο φαρμακερό-κωμικό. Στο πρώτο μέρος μπορεί να είναι η Αρχή του καλού, που μάχεται με την Αρχή του κακού στο δεύτερο. Έτσι το σύνθεμα θα μπορέσει να έχει κοινή ωφέλεια κρύβοντας κάτω από το πέπλο της ποίησης ένα Μέρος ενεργητικό, Βαθύ – και σ’ αυτό παρεμπιπτόντως θα ονειδίζεται και ο νέος. – (Σκέψου βαθιά την Ουσία και τη Μορφή τούτου του συνθέματος).] (Ε. Τσαντσάνογλου, Μία λανθάνουσα ποιητική σύνθεση του Διονυσίου Σολωμού. Το αυτόγραφο τετράδιο Ζακύνθου αρ. 11. Εκδοτική δοκιμή, Αθήνα, Ερμής, 1982 [διδακτορική διατριβή: Θεσσαλονίκη 1978], 46-47). Η σύνθεση των σατιρικών και των λυρικών ποιημάτων δεν θα γινόταν μέσω μιας ενιαίας ιστορίας, αλλά μέσω του κοινού, αξονικού θέματος «έρωτας-θάνατος» και στο πλαίσιο της διαμάχης του Καλού και του Κακού. Τα τέσσερα σατιρικά ποιήματα θα στηλίτευαν περιπτώσεις αρνητικής συμπεριφοράς ενώ τα τέσσερα λυρικά θα αναδείκνυαν περιπτώσεις θετικής συμπεριφοράς.

Εκδόσεις: Το Σύνθεμα 1833-1834 δεν υπάρχει στην πρώτη μεταθανάτια έκδοση του σολωμικού έργου από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998), πιθανότατα γιατί ο εκδότης δεν το αναγνώρισε μέσα στα χειρόγραφα του ποιητή. Ο εντοπισμός του έγινε από νεότερους μελετητές: βλ. Louis Coutelle, Formation poétique de Solomos (1815-1833), Αθήνα, Ερμής 1977 και, εκτενέστερα και αναλυτικότερα: Ελένη Τσαντσάνογλου, Μία λανθάνουσα ποιητική σύνθεση του Σολωμού. Το αυτόγραφο τετράδιο Ζακύνθου αρ. 11. Εκδοτική δοκιμή, Ερμής, Αθήνα 1982 [διδακτορική διατριβή: Θεσσαλονίκη 1978].

 

Η Τρελή μάνα

Το ποίημα γράφεται πριν από το 1822. Αργότερα, ο ποιητής σκέφτεται να το εντάξει στο ποίημα του Λάμπρου, μαζί με τα Δύο αδέλφια. θα είναι τα τραγούδια που θα λέει ο δυστυχισμένη ηρωίδα του ποιήματος, η Μαρία. Το ποίημα του Λάμπρου, όμως, έμεινε ανολοκλήρωτο.

Εκδόσεις: Το ποίημα πρέπει να κυκλοφορεί χειρόγραφο όσο ακόμα ζει ο Σολωμός και στη συνέχεια συμπεριλαμβάνεται στις πρώτες μεταθανάτιες εκδόσεις του σολωμικού έργου, στα (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998) καθώς στις περισσότερες εκδόσεις που ακολούθησαν.

 

Η Τρίχα

Ένα από τα οκτώ ποιήματα του Συνθέματος 1833-1834 και, ειδικότερα, ένα από τα τέσσερα σατιρικά ποιήματα-όνειρα. Στόχος αυτού του πρώτου σατιρικού ονείρου είναι ο δικηγόρος του Ιωάννη Λεονταράκη Ναπολέων Ζαμπέλης. Η υπόθεση έχει ως εξής. Ο ποιητής κοιμάται και βλέπει στον ύπνο του τον φλάρη (καθολικό καλόγερο) του βαρόμετρού του να ζωντανεύει και να μιλά κοροϊδευτικά για διάφορους επτανησιώτες ευγενείς. Ο βασικός στόχος όμως είναι ο Ζαμπέλης, ο «δόχτορας» (ή «νιος»), ο οποίος κατηγορείται από τον φλάρη (φλάρη-Διάβολο) για νόθος, με βάση κάποια στοιχεία που έχει στην κατοχή του και τα οποία δεν αργούν να εμφανιστούν: πρόκειται για κάποιες ερωτικές επιστολές της μητέρας του Ζαμπέλη καθώς και για μία τρίχα, η οποία συνδέεται με την ερωτική ζωή της («il pelo della putana» = η τρίχα της πόρνης). Ο φλάρης εμφανίζεται ξαφνικά να κρατά μια ζυγαριά. Βάζει στον ένα δίσκο την τρίχα και στον άλλο τον δόχτορα (Ζαμπέλη) και τους ζυγίζει. Η τρίχα (δηλαδή, η ερωτική δραστηριότητα της μητέρας του) είναι πάντα βαρύτερη, πράγμα που αποδεικνεύει πως ο δόχτορας δεν μπορεί να ξέρει ποιανού γιος είναι: «Quando una donna si abbandona in modo * * * * * * * * * * * * * αρο / όπου τον Έρωτα ποιεί ξαδέλφι με τον Χάρο come diavolo puoi sapere di chi sei figlioi tu?» [= Όταν μια γυναίκα παραδίνεται έτσι * * * * * * * * * * * * * αρο / όπου τον Έρωτα ποιεί ξαδέλφι με τον Χάρο πώς διάβολο μπορείς να ξέρεις ποιανού παιδί είσαι;] (φ 6α, AE 337 β 33-36). Η τρίχα της μητέρας άλλωστε δίνει και τον τίτλο στο σατιρικό ποίημα: «Non sarebbe male che il canto fosse intitolato Η τρίχα» [= Δεν θα ήταν άσχημο το τραγούδι να ονομαστεί Η τρίχα] (φ 5α, ΑΕ 335 β 13-14). Το ζύγισμα συνεχίζεται με επιμονή –στο μεταξύ ο φλάρης θα έχει ζυγίσει και άλλους επιφανείς επτανησιώτες, οι οποίοι προφανώς έχουν το ίδιο «στίγμα» με τον Ζαμπέλη. Στην περίπτωση του Ζαμπέλη, όμως, το ζύγισμα επαναλαμβάνεται χωρίς σταματημό και με αυξανόμενη ένταση, έτσι που ο ποιητής σκέφτεται να παρέμβει και να παρακαλέσει τον φλάρη να λυπηθεί τον νιο. Αλλά του φαίνεται ότι ο φλάρης του κάνει νόημα να ανεβεί και αυτός στην ζυγαριά για να τον ζυγίσει κι έτσι ξυπνά τρομαγμένος.

Εκδόσεις: Η Τρίχα δεν συμπεριλήφθηκε στην πρώτη μεταθανάτια έκδοση του σολωμικού έργου από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998), μολονότι ο εκδότης είχε επισημάνει και αντιγράψει το έργο. Η Τρίχα έγινε για πρώτη φορά γνωστή το 1948, από τον Λίνο Πολίτη, ο οποίος και τη δημοσίευσε για πρώτη φορά στο τόμο Διονυσίου Σολωμού Άπαντα, τόμ. Β´: Πεζά και Ιταλικά, Έκδοση – Σημειώσεις Λίνος Πολίτης, Ίκαρος, Αθήνα [1955] 1986. Βλ. επίσης Louis Coutelle, Formation poétique de Solomos (1815-1833), Αθήνα, Ερμής 1977 καθώς και την αναλυτική μελέτης της Ελένης Τσαντσάνογλου, Μία λανθάνουσα ποιητική σύνθεση του Σολωμού. Το αυτόγραφο τετράδιο Ζακύνθου αρ. 11. Εκδοτική δοκιμή, Ερμής, Αθήνα 1982 [διδακτορική διατριβή: Θεσσαλονίκη 1978].

 

Ύμνος εις την Ελευθερίαν

Ο Ύμνος εις την Ελευθερίαν, γραμμένος τον Μάιο του 1823, τυπώθηκε τρεις φορές μέσα στο 1825. Την πρώτη, στο Παρίσι, με αντικριστή γαλλική μετάφραση του Στανισλάς Ζυλιέν (Stanislas Julien), στο δεύτερο τόμο της συλλογής των Δημοτικών τραγουδιών του Φοριέλ (Faurile). Τη δεύτερη στο Λονδίνο, σε αγγλική μετάφραση του φιλέλληνα Σέρινταν (Charles Brinsley Sheridan) στον τόμο The Songs of Greece from the Romaic Text. Ο Σολωμός δεν έμεινε ευχαριστημένος με τις μεταφράσεις αυτές και αποφάσισε να επιμεληθεί ο ίδιος μια μετάφραση η οποία δεν θα πρόδιδε το κείμενό του και η οποία θα λειτουργούσε ως βάση για να φιλοτεχνηθούν μελλοντικά καλύτερες μεταφράσεις, ενδεχομένως και έμμετρες, από ποιητές. Έτσι, την ίδια χρονιά, μέσα στο πολιορκημένο Μεσολόγγι, τυπώνεται ξανά το ποίημα μαζί με μια πεζή ιταλική μετάφραση την οποία υπογράφει ο φίλος του ποιητή Γκαετάνο Γκρασέτι. Το χειρόγραφο του ποιήματος δεν σώζεται. Μόνον στο χειρόγραφο Ζακύνθου αρ. 12 βρίσκονται σκόρπιες επεξεργασίες μεμονωμένων στίχων.

 

Η Φαρμακωμένη

Ένα από τα πιο δημοφιλή νεανικά ποιήματα του Σολωμού, που μελοποιήθηκε και τραγουδήθηκε όσο ακόμα ζούσε ο ποιητής. Το ποίημα γράφεται το 1826, με πραγματική αφορμή.

Εκδόσεις: Το ποίημα δημοσιεύεται επανειλημμένα σε ανθολογίες και περιοδικά όσο ακόμα ζει ο Σολωμός και στη συνέχεια συμπεριλαμβάνεται στις πρώτες μεταθανάτιες εκδόσεις του σολωμικού έργου, στα (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998) καθώς στις περισσότερες εκδόσεις που ακολούθησαν.

 

Η Φαρμακωμένη στον Άδη

Ένα από τα επτά ποιήματα που επεξεργάστηκε ο Σολωμός στο πλαίσιο του οκταμερούς ποιητικού Συνθέματος του 1833-1834. Το πρωταγωνιστικό πρόσωπο του ποιήματος είναι η Φαρμακωμένη η οποία, από τον Άδη όπου μόλις έχει φθάσει, αφηγείται τα καίρια τμήματα της αυτοβιογραφίας της, τα οποία «εξηγούν» την παρουσία της στον Άδη. Ο λόγος είναι η βαριά αρρώστια του «εραστή» της και η αδυναμία της να συμβιβαστεί με την ιδέα της απουσίας του. Έτσι αυτοκτόνησε, κατέβηκε πρώτη στον Άδη και με το αυτοβιογραφικό τραγούδι της «καλύπτει» τον χρόνο που χρειάζεται να περάσει μέχρι να «κατέβει» και ο σύντροφός της. Στο πλαίσιο του Συνθέματος του 1833-1834, η στάση της Φαρμακωμένης κορασιάς προβάλλεται από τον ποιητή ως ένα ύψιστο παράδειγμα ερωτικής συμπεριφοράς: επειδή αποδεικνύεται αδύνατο το να ζήσει τον έρωτα πάνω στη γη, η κόρη αυτοκτονεί για να ζήσει τον αιώνιο έρωτα, μετά τον θάνατο.

Εκδόσεις: Εκτός από την πρώτη παρουσίαση μέρους του ποιητικού υλικού της Φαρμακωμένης στον Άδη από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998), τη συμπερίληψη του έργου στα Άπαντα του Σολωμού με την επιμέλεια του Λίνου Πολίτη, και τη διπλωματική έκδοση των χειρογράφων της στην έκδοση Διονυσίου Σολωμού Αυτόγραφα Έργα (επιμέλεια Λ.Πολίτης), όλο το ποιητικό υλικό της δημοσιεύτηκε σχολιασμένο από την Ελένη Τσαντσάνογλου στο Μία λανθάνουσα ποιητική σύνθεση του Σολωμού. Το αυτόγραφο τετράδιο Ζακύνθου αρ. 11. Εκδοτική δοκιμή, Ερμής, Αθήνα 1982 [διδακτορική διατριβή: Θεσσαλονίκη 1978].

 

Η Μετατόπιση του αγάλματος του Μέτλαντ

Ένα από τα οκτώ ποιήματα του Συνθέματος 1833-1834 και, ειδικότερα, ένα από τα τέσσερα σατιρικά όνειρα. Το πεζό ιταλικό σχεδίασμα που κατέγραψε ο Σολωμός σχετικά με το τέταρτο σατιρικό όνειρο του Συνθέματος 1833-1834 περιέχει σχεδόν όλα όσα ξέρουμε για αυτό. Το άγαλμα είναι βέβαια το άγαλμα του Μέτλαντ, μια προτομή από χαλκό, φτιαγμένη από τον γλύπτη Παύλο Προσαλέντη. Ο Σολωμός είχε αναφερθεί δεικτικά στην απόφαση της Ζακύνθου να στήσει άγαλμα σε αυτόν που είχε πουλήσει την Πάργα στον Αλή πασά. Εκτός από τον σατιριζόμενο για άλλη μια φορά αρμοστή Μέτλαντ, στο όνειρο σατιρίζεται πιθανότατα και ο R., που είναι Έπαρχος (reggente) Ζακύνθου αυτή την εποχή, δηλαδή και πάλι ο Γεώργιος Δε Ρώσσης.

 

Ο Φουρκισμένος

Ένα από τα οκτώ ποιήματα του Συνθέματος 1833-1834 και, ειδικότερα, ένα από τα τέσσερα σατιρικά όνειρα. Το τρίτο αυτό σατιρικό όνειρο εξελίσσεται σε μια δεξίωση όπου διάφοροι «αφεντάδες» και «νομοθέτες» συνομιλούν ενώ κάποιος ιππότης κοιτάζει από το παράθυρο προς την Ελλάδα «σα να ’τανε δική του». Εμφανίζεται ξαφνικά το φάντασμα ενός απαγχονισμένου, το οποίο αφού εντοπίσει τον ιππότη τον βρίζει για την ανήθικη δραστηριότητά του και τον άθλιο χαρακτήρα του και αφηγείται την προσωπική του εμπλοκή με τον ιππότη, η οποία είχε ως αποτέλεσμα τον απαγχονισμό του. Στη κορύφωση της αφήγησης, το φάντασμα βγάζει τη θηλιά από τον λαιμό του και την τυλίγει στον λαιμό του ιππότη, ο οποίος φωνάζει τρομαγμένος. Ο ποιητής ξυπνά και πάλι, την κρίσιμη στιγμή.

Ο Σολωμός αμφιταλαντεύεται αν το σατιριζόμενο πρόσωπο θα είναι ο Β. [= Βούλτσος] ή κάποιος C.

Εκδόσεις: Ο Φουρκισμένος δεν υπάρχει στην πρώτη μεταθανάτια έκδοση του σολωμικού έργου από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998) ούτε στις εκδόσεις Απάντων που ακολούθησαν. Το έργο έγινε για πρώτη φορά γνωστό το 1978, από την Ελένη Τσαντσάνογλου, η οποία και το δημοσίευσε στη μελέτη Μία λανθάνουσα ποιητική σύνθεση του Σολωμού. Το αυτόγραφο τετράδιο Ζακύνθου αρ. 11. Εκδοτική δοκιμή, Ερμής, Αθήνα 1982 [διδακτορική διατριβή: Θεσσαλονίκη 1978].

 

Εις Φραγκίσκα Φραίζερ

Το περίτεχνο επίγραμμα γράφεται το 1849, για την κόρη του Άγγλου Ιωάννη Φραίζερ, Γραμματέα του Λόρδου Αρμοστή.

Εκδόσεις: Το ποίημα συμπεριλαμβάνεται στην μεταθανάτια έκδοση του σολωμικού έργου από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998) καθώς στις περισσότερες εκδόσεις που ακολούθησαν.

 

Ο Φυλακισμένος

Ένα από τα οκτώ ποιήματα του Συνθέματος 1833-1834 και, ειδικότερα, ένα από τα τέσσερα λυρικά. Εξαιτίας του μικρού βαθμού επεξεργασίας του σχεδιαζόμενου αυτού λυρικού έργου, δεν είναι δυνατόν να καταλάβουμε ποιο είναι το γυναικείο πρόσωπο-ταίρι του Φυλακισμένου πρωταγωνιστή ούτε ποια είναι η αιτία της δοκιμασίας που περνούν. Δεν αποκλείεται πάντως αυτή να συνδέεται με την καταδίκη και τη φυλάκιση του πρωταγωνιστή, ο οποίος τώρα αποφυλακίζεται. Την ανάκτηση της ελευθερίας του και τη μαγική επαφή του με το φυσικό περιβάλλον περιγράφουν οι επεξεργασίες του ποιήματος που διακόπτονται προαναγγέλλοντας ένα οραματικό επεισόδιο, όπως και στον Κρητικό.

Εκδόσεις: Ο Φυλακισμένος δεν υπάρχει στην πρώτη μεταθανάτια έκδοση του σολωμικού έργου από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998) ούτε στις εκδόσεις Απάντων που ακολούθησαν. Το έργο επισημαίνεται για πρώτη φορά από τον O. Merlier (Exposition du Centenaire de Solomos, Αθήνα 1957, 208) και παρουσιάζεται αναλυτικά από την Ελένη Τσαντσάνογλου στη μελέτη Μία λανθάνουσα ποιητική σύνθεση του Σολωμού. Το αυτόγραφο τετράδιο Ζακύνθου αρ. 11. Εκδοτική δοκιμή, Ερμής, Αθήνα 1982 [διδακτορική διατριβή: Θεσσαλονίκη 1978].

 

Ωδή εις τη σελήνη

Ένα από τα νεανικά προρομαντικά ποιήματα του Σολωμού.

Εκδόσεις: Το ποίημα συμπεριλαμβάνεται στην μεταθανάτια έκδοση του σολωμικού έργου από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998) καθώς στις περισσότερες εκδόσεις που ακολούθησαν.

 

Ωδή στο θάνατο του Μάνθου Τρικούπη

Η ωδή σχεδιάζεται πιθανότατα για τον αδελφό του Σπυρίδωνα Τρικούπη, Μάνθο, που πολέμησε και σκοτώθηκε κατά την πολιορκία του Μεσολογγιού.

Εκδόσεις: Το ποίημα δεν συμπεριλαμβάνεται στην μεταθανάτια έκδοση του σολωμικού έργου από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998) ούτε και στις εκδόσεις που ακολούθησαν. Δημοσιεύεται στην έκδοση των Αυτόγραφων Έργων (Διονυσίου Σολωμού Αυτόγραφα Έργα, τόμ. Α´: Φωτοτυπίες, τόμ. Β´: Τυπογραφική Μεταγραφή, Επιμέλεια Λίνος Πολίτης, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1964. βλ. τώρα την αναθεωρημένη επανέκδοση: Διονυσίου Σολωμού Αυτόγραφα Έργα, Ενότητα 1: Νεανικό Τετράδιο (1820-1828), τόμ. Α´: Φωτοτυπίες, τόμ. Β´: Τυπογραφική Μεταγραφή, Επιμέλεια Λίνος Πολίτης, Δεύτερη έκδοση αναθεωρημένη Κατερίνα Τικτοπούλου, Aθήνα, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης – Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης – Εθνικό Κέντρο Βιβλίου, 1999).

 

Elogio di Ugo Foscolo

Ο Σολωμός εκφώνησε στα ιταλικά το Elogio di Ugo Foscolo (Εγκώμιο για τον Ούγο Φώσκολο) τον Νοέμβριο του 1827, στον Άγιο Διονύσιο των Καθολικών στη Ζάκυνθο, λίγους μήνες μετά τον θάνατο του συμπατριώτη του και ένδοξου ομότεχνού του (Σεπτέμβριος 1827). Πρόκειται για σημαντικό κείμενο, επειδή οι κριτικές παρατηρήσεις του Σολωμού για τον Φόσκολο και το έργο του, αντλημένες πιθανότατα και από τη σχετική ιταλόγλωσση κριτικογραφία της εποχής, δείχνουν αφενός μια εύστοχη προσέγγιση στο έργο του ένδοξου ιταλο-έλληνα ποιητή και αφετέρου, έμμεσα, τις ποιητικές αρχές του ίδιου του Σολωμού, στο κλείσιμο της ζακυνθινής περιόδου (1818-1828).

Εκδόσεις: Το πεζό Εγκώμιο για τον Φώσκολο συμπεριλαμβάνεται στην μεταθανάτια έκδοση του σολωμικού έργου από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998) και στις εκδόσεις Απάντων που ακολούθησαν.

 

In Morte di un giovine poeta

Το ιταλόγλωσσο αποσπασματικό ποίημα (Squarci di un poemetto in morte di un giovine poeta) σχεδιάστηκε, πιθανότατα, για τον ιταλό ποιητή και φίλο του Σολωμού Giovan Luigi Radaelli, από την Κρεμόνα.

Εκδόσεις: Το ποίημα δεν συμπεριλαμβάνεται στην μεταθανάτια έκδοση του σολωμικού έργου από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998). Το δημοσιεύει πρώτος ο Σπ. Δε Βιάζης (Άπαντα Διονυσίου Σολωμού ήτοι τα μέχρι σήμερον εκδοθέντα μετά προσθήκης πλείστων ανεκδότων, προλεγομένων και σημειώσων, εκδιδόμενα υπό Σεργίου Χ. Ραφτάνη, Ζάκυνθος, Τυπογραφείο Σεργίου Χ. Ραφτάνη, 1880, 377) και συμπεριλαμβάνονται στην έκδοση των Απάντων από τον Λίνο Πολίτη (Διονυσίου Σολωμού Άπαντα, τόμ. Β´: Πεζά και Ιταλικά, Έκδοση – Σημειώσεις Λίνος Πολίτης, Ίκαρος, Αθήνα [1955] 1986).

 

Orfeo

Ανήκει, όπως και το ποίημα Saffo, στα τελευταία ιταλόγλωσσα ποιήματα του Σολωμού, της περιόδου 1847-1857. Σύμφωνα με τις διαθέσιμες πληροφορίες, το ποίημα «διαβάστηκε από τον ίδιο τον ποιητή, στο Θέατρο της Κέρκυρας, για θέμα στον αυτοσχεδιαστή κ. Mποριόνι, το βράδυ της 22ης Σεπτεμβρίου 1847» (βλ. Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998).

Εκδόσεις: Το ποίημα συμπεριλαμβάνεται στην μεταθανάτια έκδοση του σολωμικού έργου από τον Πολυλά (βλ. Διονυσίου Σολωμού Τα Ευρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998) καθώς και στην έκδοση των Απάντων από τον Λίνο Πολίτη (Διονυσίου Σολωμού Άπαντα, τόμ. Β´: Πεζά και Ιταλικά, Έκδοση – Σημειώσεις Λίνος Πολίτης, Ίκαρος, Αθήνα [1955] 1986).

 

Saffo

Ανήκει, όπως και το ποίημα Orfeo, στα τελευταία ιταλόγλωσσα ποιήματα του Σολωμού, της περιόδου 1847-1857. Σύμφωνα με τις διαθέσιμες πληροφορίες, το ποίημα «ήταν προορισμένο να διαβαστεί για θέμα <ποιητικού αυτοσχεδιασμού>. Υστερώτερα ο ποιητής εξανάπλασε τη σύνθεση αυτή» (βλ.Διονυσίου Σολωμού ΤαΕυρισκόμενα, Κέρκυρα 1859).

Εκδόσεις: Το ποίημα συμπεριλαμβάνεται στην μεταθανάτια έκδοση του σολωμικού έργου από τον Πολυλά (Διονυσίου Σολωμού ΤαΕυρισκόμενα, Κέρκυρα [1859] 1998) καθώς και στην έκδοση των Απάντων από τον Λίνο Πολίτη (Διονυσίου Σολωμού Άπαντα, τόμ. Β´: Πεζά και Ιταλικά, Έκδοση – Σημειώσεις Λίνος Πολίτης, Ίκαρος, Αθήνα [1955] 1986).